Herbarz Kujawsko-Pomorski

INSIGNIA CUIAVIAE ET POMERELIAE -- ARMOIRIES DE CUJAVIE ET POMÉRÉLIE
ARMS OF CUIAVIA AND POMERELIA -- WAPPEN DER KUJAWIEN-POMMERELLEN
BLAZONOJ DE KUJAVIO KAJ POMERELIO

Tradycja herbów terytorialnych
... w Polsce -- tak jak w całej łacińskiej Europie -- sięga późnego średniowiecza, to znaczy XIII-XIV wieku. Z tego okresu pochodzą cztery z pięciu herbów naszych ziem; jedynie herb Ziemi Chełmińskiej ma późniejszą metrykę (XV wiek). Jako urzędowe herby województw przetrwały one do schyłku XVIII wieku, czyli przez około 500 lat.
Zamieszczona mapka prezentuje podział administracyjny regionu kujawsko-pomorskiego w latach od 1466 (II Pokój Toruński, utworzenie Prus Królewskich z woj.pomorskim, malborskim i chełmińskim) do 1768 (wydzielenie z części woj.kaliskiego niewielkiego woj.gnieźnieńskiego). Granice województw i ziem ulegały w tym czasie niewielkim tylko zmianom; mapka odzwierciedla granice około roku 1570, po zniesieniu autonomii Prus Królewskich.
Po rozbiorach władze pruskie (oraz austriackie) od razu i całkowicie odrzuciły polską tradycję heraldyczną zagarniętych ziem; jedynie pod zaborem rosyjskim polskie herby ziemskie przetrwały jako elementy herbów nowych województw, a następnie guberni, do czasu reformy administracyjnej w roku 1869. Dawne herby ziemskie stały się natomiast motywem często stosowanym w symbolice patriotycznej, przypominając dawną wielkość i chwałę Rzeczypospolitej Obojga Narodów.
W II Rzeczypospolitej (do roku 1938) ziemie naszego regionu wchodziły w skład woj.poznańskiego (zachodnie Kujawy z Bydgoszczą, Pałuki i część Krajny), warszawskiego (wschodnia część Kujaw z Włocławkiem i Ziemia Dobrzyńska) oraz pomorskiego (Ziemia Chełmińska z Toruniem i właściwe, tj.lewobrzeżne Pomorze). Planowano wówczas restytucję i urzędową kodyfikację wszystkich herbów miast i województw, lecz prace te posuwały się bardzo powoli i nigdy nie zostały sfinalizowane.

Herb Kujaw
Blazon (opis):	"W polu złotym, dwudzielnym w słup, połulew czarny i połuorzeł czerwony, zwieńczone wspólną koroną złotą."
Pochodzenie:	Jest to jeden z najstarszych i najdostojniejszych herbów terytorialnych Polski. Powstał w II połowie XIII wieku jako herb rodowy książąt kujawskich; w tej roli widnieje u stóp tronu królewskiego na pieczęciach majestatowych ostatnich Piastów. Od połowy XIV wieku połulew z połuorłem stał się herbem Kujaw, czyli dwóch księstw (później województw): brzesko-kujawskiego i inowrocławskiego, a ponadto ziem sąsiednich: łęczyckiej i sieradzkiej. Królowa Jadwiga używała pieczęci majestatowej, na której jej tron otaczały herby Ziemi Krakowskiej, Wielkopolski i Kujaw, jako trzech najważniejszych prowincji Królestwa; Jagiełło poszerzył ten zestaw do siedmiu, dodając litewską Pogoń, herb Rusi oraz ziem: sandomierskiej i dobrzyńskiej. Pod chorągwiami ze znakiem połulwa-połuorła rycerstwo kujawskie walczyło pod Płowcami i pod Grunwaldem; znak ten widniał też na urzędowych pieczęciach ziemskich. Motyw połulwa z połuorłem, obok innych herbów ziemskich, często stosowano jako element zdobniczy w sztuce edytorskiej i w architekturze, nawet w okresie zaborów; w heraldyce występuje on do dziś w kilku herbach miast regionu (Brześć Kujawski, Gniewkowo i Rypin).
Uwagi:	Pierwotne znaczenie oryginalnej hybrydy, która stała się godłem Kujaw, nie jest pewne. Najszerzej przyjęta hipoteza wiąże ją z położeniem geograficznym Kujaw pomiędzy Wielkopolską (lew, osobisty herb tamtejszego księcia, a późniejszego króla polskiego Przemysła II) a Małopolską wzgl. Mazowszem (orzeł). Odrębny problem stanowią barwy herbu Kujaw: zmieniały się one wielokrotnie, okresowo były odmienne dla Kujaw inowrocławskich i brzeskich, a przy tym nader często mylono je z barwami -- identycznych w formie -- herbów Łęczycy i Sieradza; ostatecznie dla całych Kujaw ustaliły się barwy, które przedstawiliśmy powyżej.

Herb Kujaw

Blazon (opis):

"W polu złotym, dwudzielnym w słup, połulew czarny i połuorzeł czerwony, zwieńczone wspólną koroną złotą."

Pochodzenie:

Jest to jeden z najstarszych i najdostojniejszych herbów terytorialnych Polski. Powstał w II połowie XIII wieku jako herb rodowy książąt kujawskich; w tej roli widnieje u stóp tronu królewskiego na pieczęciach majestatowych ostatnich Piastów. Od połowy XIV wieku połulew z połuorłem stał się herbem Kujaw, czyli dwóch księstw (później województw): brzesko-kujawskiego i inowrocławskiego, a ponadto ziem sąsiednich: łęczyckiej i sieradzkiej. Królowa Jadwiga używała pieczęci majestatowej, na której jej tron otaczały herby Ziemi Krakowskiej, Wielkopolski i Kujaw, jako trzech najważniejszych prowincji Królestwa; Jagiełło poszerzył ten zestaw do siedmiu, dodając litewską Pogoń, herb Rusi oraz ziem: sandomierskiej i dobrzyńskiej. Pod chorągwiami ze znakiem połulwa-połuorła rycerstwo kujawskie walczyło pod Płowcami i pod Grunwaldem; znak ten widniał też na urzędowych pieczęciach ziemskich. Motyw połulwa z połuorłem, obok innych herbów ziemskich, często stosowano jako element zdobniczy w sztuce edytorskiej i w architekturze, nawet w okresie zaborów; w heraldyce występuje on do dziś w kilku herbach miast regionu (Brześć Kujawski, Gniewkowo i Rypin).

Uwagi:

Pierwotne znaczenie oryginalnej hybrydy, która stała się godłem Kujaw, nie jest pewne. Najszerzej przyjęta hipoteza wiąże ją z położeniem geograficznym Kujaw pomiędzy Wielkopolską (lew, osobisty herb tamtejszego księcia, a późniejszego króla polskiego Przemysła II) a Małopolską wzgl. Mazowszem (orzeł). Odrębny problem stanowią barwy herbu Kujaw: zmieniały się one wielokrotnie, okresowo były odmienne dla Kujaw inowrocławskich i brzeskich, a przy tym nader często mylono je z barwami -- identycznych w formie -- herbów Łęczycy i Sieradza; ostatecznie dla całych Kujaw ustaliły się barwy, które przedstawiliśmy powyżej.

Herb Pomorza Gdańskiego
Blazon (opis):	"W polu srebrnym gryf wspięty czerwony."
Pochodzenie:	Gryf jest znany od i ćwierci XIII wieku jako herb książąt pomorskich; tym samym jest on najstarszym spośród prezentowanych tu herbów. Jako herb terytorialny funkcjonuje jednak dopiero od II połowy XIV wieku, w tym znaczeniu ustępuje więc palmy pierwszeństwa herbowi Kujaw. Zasięg herbu gryfa obejmował początkowo tylko środkowe Pomorze, czyli księstwo słupskie; później objął także księstwo szczecińskie oraz wołogoskie, a po roku 1466 także Pomorze Gdańskie, czyli woj.pomorskie (na zachód od Wisły). Gryf przetrwał do dziś w dobrej kondycji -- nadal jest znany i powszechnie identyfikowany z Pomorzem, występuje też w herbach wielu tamtejszych miast.
Uwagi:	Gryf czerwony w srebrze oznacza Pomorze Gdańskie i dawne księstwo słupskie; dla Pomorza Zachodniego przyjął się gryf czerwony w błękicie. Istnieje też trzecia odmiana, gryf kaszubski: w srebrze, ale czarny. Pomorskie gryfy nie noszą korony; gryf w koronie oznaczał od XV wieku woj.bełskie, a od XVI wieku (dodatkowo z mieczem w łapie i literami "SA" na piersi) księstwo inflanckie.

Herb Pomorza Gdańskiego

Blazon (opis):

"W polu srebrnym gryf wspięty czerwony."

Pochodzenie:

Gryf jest znany od i ćwierci XIII wieku jako herb książąt pomorskich; tym samym jest on najstarszym spośród prezentowanych tu herbów. Jako herb terytorialny funkcjonuje jednak dopiero od II połowy XIV wieku, w tym znaczeniu ustępuje więc palmy pierwszeństwa herbowi Kujaw. Zasięg herbu gryfa obejmował początkowo tylko środkowe Pomorze, czyli księstwo słupskie; później objął także księstwo szczecińskie oraz wołogoskie, a po roku 1466 także Pomorze Gdańskie, czyli woj.pomorskie (na zachód od Wisły). Gryf przetrwał do dziś w dobrej kondycji -- nadal jest znany i powszechnie identyfikowany z Pomorzem, występuje też w herbach wielu tamtejszych miast.

Uwagi:

Gryf czerwony w srebrze oznacza Pomorze Gdańskie i dawne księstwo słupskie; dla Pomorza Zachodniego przyjął się gryf czerwony w błękicie. Istnieje też trzecia odmiana, gryf kaszubski: w srebrze, ale czarny. Pomorskie gryfy nie noszą korony; gryf w koronie oznaczał od XV wieku woj.bełskie, a od XVI wieku (dodatkowo z mieczem w łapie i literami "SA" na piersi) księstwo inflanckie.

Herb Prus Królewskich
Blazon (opis):	"W polu srebrnym orzeł czarny, z koroną złotą na szyi, z której wychyla się ręka zbrojna dzierżąca wzniesiony miecz."
Pochodzenie:	Najmłodszy z herbów naszego zestawu -- i zarazem jedyny, którego data i okoliczności powstania są dokładnie znane. Wczesną wiosną 1454 roku, na wniosek miast Związku Pruskiego, król Kazimierz Jagiellończyk proklamował włączenie całych Prus do Polski i wypowiedział wojnę Zakonowi Krzyżackiemu. Równocześnie król nadał Prusom nowy herb; jego motywem stał się czarny orzeł, który widniał na przecięciu się ramion krzyża Wielkiego Mistrza zakonu, "udostojniony" przez dodanie elementów herbów Polski i Litwy: korony oraz ręki z mieczem. Niezwłocznie też wykonano nową królewską pieczęć majestatową, dodając ten herb do wieńca otaczającego tron. Trzynastoletnią wojnę zakończył II Pokój Toruński, pozostawiający wschodnie Prusy w rękach krzyżackich, a w części zachodniej ustanawiający Prusy Królewskie. "Orzeł mieczowy" był odtąd herbem całych Prus Królewskich, a zarazem herbem województw: chełmińskiego i malborskiego (trzecie województwo tej prowincji, pomorskie, używało jako herbu pomorskiego gryfa), i w tej roli przetrwał aż do rozbiorów.
Uwagi:	Wg XVI-wiecznych herbarzy ręka z mieczem miała wychylać się ze skrzydła orła (ex ala) lub z obłoku (ex nube); przyjął się jednak zwyczaj przedstawiania jej jako wychylonej z korony. Koronę umieścił król na szyi orła, a nie na głowie, chcąc podkreślić niesuwerenność Prus i ich podległość wobec Królestwa Polskiego. Kontrowersję budzi kolorystyka herbu: w XVIII wieku Kasper Niesiecki, autor bardzo popularnego herbarza, opisał orła mieczowego jako białego (srebrnego) w polu czerwonym, co było później powielane przez wielu innych autorów.

Herb Prus Królewskich

Blazon (opis):

"W polu srebrnym orzeł czarny, z koroną złotą na szyi, z której wychyla się ręka zbrojna dzierżąca wzniesiony miecz."

Pochodzenie:

Najmłodszy z herbów naszego zestawu -- i zarazem jedyny, którego data i okoliczności powstania są dokładnie znane. Wczesną wiosną 1454 roku, na wniosek miast Związku Pruskiego, król Kazimierz Jagiellończyk proklamował włączenie całych Prus do Polski i wypowiedział wojnę Zakonowi Krzyżackiemu. Równocześnie król nadał Prusom nowy herb; jego motywem stał się czarny orzeł, który widniał na przecięciu się ramion krzyża Wielkiego Mistrza zakonu, "udostojniony" przez dodanie elementów herbów Polski i Litwy: korony oraz ręki z mieczem. Niezwłocznie też wykonano nową królewską pieczęć majestatową, dodając ten herb do wieńca otaczającego tron. Trzynastoletnią wojnę zakończył II Pokój Toruński, pozostawiający wschodnie Prusy w rękach krzyżackich, a w części zachodniej ustanawiający Prusy Królewskie. "Orzeł mieczowy" był odtąd herbem całych Prus Królewskich, a zarazem herbem województw: chełmińskiego i malborskiego (trzecie województwo tej prowincji, pomorskie, używało jako herbu pomorskiego gryfa), i w tej roli przetrwał aż do rozbiorów.

Uwagi:

Wg XVI-wiecznych herbarzy ręka z mieczem miała wychylać się ze skrzydła orła (ex ala) lub z obłoku (ex nube); przyjął się jednak zwyczaj przedstawiania jej jako wychylonej z korony. Koronę umieścił król na szyi orła, a nie na głowie, chcąc podkreślić niesuwerenność Prus i ich podległość wobec Królestwa Polskiego. Kontrowersję budzi kolorystyka herbu: w XVIII wieku Kasper Niesiecki, autor bardzo popularnego herbarza, opisał orła mieczowego jako białego (srebrnego) w polu czerwonym, co było później powielane przez wielu innych autorów.

Herb wschodniej Wielkopolski
Blazon (opis):	"W polu szachowanym srebrno-czerwonym głowa bawołu czarna, w koronie złotej pomiędzy rogami i z takimż kółkiem w nozdrzach."
Pochodzenie:	Bawola głowa w koronie, z pierścieniem w nozdrzach, jest pierwotnym herbem Wielkopolski. Herb ten wprowadził około połowy XIV wieku Kazimierz Wielki, odrzucając tradycję heraldyczną książąt wielkopolskich; być może geneza tego znaku sięga czasów wczesnopiastowskich. Tło herbu początkowo było gładkie; szachownicę dodała królowa Jadwiga, i w tej formie bawola głowa reprezentowała Wielkopolskę na jej pieczęci majestatowej, a później na pieczęciach i w rzeźbie nagrobnej kolejnych Jagiellonów. Od II połowy XV wieku bawola głowa odnosi się już tylko do wchodniej Wielkopolski, czyli ziemi kaliskiej (obejmującej też całe Pałuki i Krajnę, które nigdy nie były odrębnymi jednostkami administracyjnymi); herbem dominującej ziemi poznańskiej stał się natomiast orzeł Królestwa, choć "uszczerbiony" przez odjęcie korony i przepaski na skrzydłach.
Uwagi:	W omawianym herbie niektórzy heraldycy widzieli głowę bawołu (caput bubali), inni zaś głowę żubra (caput zambronis); kształt rogów przemawia jednak za bawołem. Unikalne jest tu umieszczenie godła w polu szachowanym -- regularne wzory geometryczne (pasy, szachownice, trójkąty, romby i tzw.futra) stanowią w heraldyce "figury zaszczytne" i z reguły występują samoistnie, tzn. bez godła.

Herb wschodniej Wielkopolski

Blazon (opis):

"W polu szachowanym srebrno-czerwonym głowa bawołu czarna, w koronie złotej pomiędzy rogami i z takimż kółkiem w nozdrzach."

Pochodzenie:

Bawola głowa w koronie, z pierścieniem w nozdrzach, jest pierwotnym herbem Wielkopolski. Herb ten wprowadził około połowy XIV wieku Kazimierz Wielki, odrzucając tradycję heraldyczną książąt wielkopolskich; być może geneza tego znaku sięga czasów wczesnopiastowskich. Tło herbu początkowo było gładkie; szachownicę dodała królowa Jadwiga, i w tej formie bawola głowa reprezentowała Wielkopolskę na jej pieczęci majestatowej, a później na pieczęciach i w rzeźbie nagrobnej kolejnych Jagiellonów. Od II połowy XV wieku bawola głowa odnosi się już tylko do wchodniej Wielkopolski, czyli ziemi kaliskiej (obejmującej też całe Pałuki i Krajnę, które nigdy nie były odrębnymi jednostkami administracyjnymi); herbem dominującej ziemi poznańskiej stał się natomiast orzeł Królestwa, choć "uszczerbiony" przez odjęcie korony i przepaski na skrzydłach.

Uwagi:

W omawianym herbie niektórzy heraldycy widzieli głowę bawołu (caput bubali), inni zaś głowę żubra (caput zambronis); kształt rogów przemawia jednak za bawołem. Unikalne jest tu umieszczenie godła w polu szachowanym -- regularne wzory geometryczne (pasy, szachownice, trójkąty, romby i tzw.futra) stanowią w heraldyce "figury zaszczytne" i z reguły występują samoistnie, tzn. bez godła.

Herb Ziemi Dobrzyńskiej
Blazon (opis):	"W polu czerwonym głowa brodatego starca barwy naturalnej, w koronie złotej, z kórej wystają rogi bawole, i odwróconej koronie na szyi."
Pochodzenie:	Ziemia Dobrzyńska nigdy nie była samodzielnym księstwem, ani też nie zyskała statusu województwa; zgodnie z podziałem administracyjnym, który ustalił się w czasach ostatnich Piastów, stanowiła trzecią prowincję Kujaw, podległą najpierw wojewodom brzesko-kujawskim, a później inowrocławskim. Pomimo tego miała własny herb, odrębny od kujawskiego, znany od połowy XIV wieku i traktowany równorzędnie z herbami księstw i województw. Występuje on w wielu zabytkach architektury późnego średniowiecza, na królewskich pieczęciach majestatowych i w rzeźbie nagrobnej Jagiellonów, w licznych wydawnictwach okolicznościowych i drukach urzędowych. Pod zaborem rosyjskim Ziemia Dobrzyńska była częścią guberni płockiej i jej herb stanowił (do 1869 roku) część herbu guberni.
Uwagi:	Nie wiadomo już dziś, kogo przedstawiać miała dobrzyńska głowa. Najstarsza znana ze źródeł legenda głosi, że jest to biblijny król Nabuchodonozor; część historyków jest zdania, że głowa przedstawia Władysława Łokietka, którego podobiznę szlachta dobrzyńska przyjęła za herb z wdzięczności za wyzwolenie z rąk Krzyżaków, a bawole rogi symbolizować miały leśną naturę tej ziemi; inni z kolei dowodzą, że jest to wizerunek Kazimierza Wielkiego. Druga, odwrócona korona powstała później ze zniekształcenia naszyjnika zdobiącego szyję króla.

Herb Ziemi Dobrzyńskiej

Blazon (opis):

"W polu czerwonym głowa brodatego starca barwy naturalnej, w koronie złotej, z kórej wystają rogi bawole, i odwróconej koronie na szyi."

Pochodzenie:

Ziemia Dobrzyńska nigdy nie była samodzielnym księstwem, ani też nie zyskała statusu województwa; zgodnie z podziałem administracyjnym, który ustalił się w czasach ostatnich Piastów, stanowiła trzecią prowincję Kujaw, podległą najpierw wojewodom brzesko-kujawskim, a później inowrocławskim. Pomimo tego miała własny herb, odrębny od kujawskiego, znany od połowy XIV wieku i traktowany równorzędnie z herbami księstw i województw. Występuje on w wielu zabytkach architektury późnego średniowiecza, na królewskich pieczęciach majestatowych i w rzeźbie nagrobnej Jagiellonów, w licznych wydawnictwach okolicznościowych i drukach urzędowych. Pod zaborem rosyjskim Ziemia Dobrzyńska była częścią guberni płockiej i jej herb stanowił (do 1869 roku) część herbu guberni.

Uwagi:

Nie wiadomo już dziś, kogo przedstawiać miała dobrzyńska głowa. Najstarsza znana ze źródeł legenda głosi, że jest to biblijny król Nabuchodonozor; część historyków jest zdania, że głowa przedstawia Władysława Łokietka, którego podobiznę szlachta dobrzyńska przyjęła za herb z wdzięczności za wyzwolenie z rąk Krzyżaków, a bawole rogi symbolizować miały leśną naturę tej ziemi; inni z kolei dowodzą, że jest to wizerunek Kazimierza Wielkiego. Druga, odwrócona korona powstała później ze zniekształcenia naszyjnika zdobiącego szyję króla.

Bibliografia (warto poszukać i poczytać):

Gloger Z., Geografia historyczna ziem dawnej Polski. Spółka Wydawnicza Polska, Kraków 1903; reprint: Wydawnictwo "Wiedza Powszechna", Warszawa 1991 (ISBN 83-214-0883-4)
Kuczyński S.K., Polskie herby ziemskie. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1993 (ISBN 83-01-10991-2)
Dudziński P., Alfabet heraldyczny. "Diogenes", Warszawa 1997 (ISBN 83-7129-476-X)
Godło i barwa Polski samorządowej. Instytut Wzornictwa Przemysłowego, Warszawa 1998 (ISBN 83-909358-0-5)

Pałuki i Krajna	Bory Tucholskie i Kociewie	KUJAWY	Ziemia Chełmińska i Michalowska	Ziemia Dobrzyńska